توجه : تمامی مطالب این سایت از سایت های دیگر جمع آوری شده است. در صورت مشاهده مطالب مغایر قوانین جمهوری اسلامی ایران یا عدم رضایت مدیر سایت مطالب کپی شده توسط ایدی موجود در بخش تماس با ما بالای سایت یا ساماندهی به ما اطلاع داده تا مطلب و سایت شما کاملا از لیست و سایت حذف شود. به امید ظهور مهدی (ع).

    به یاد روی شیرین بیت میگفت مجاز

    1 بازدید

    به یاد روی شیرین بیت میگفت مجاز را از سایت پست روزانه دریافت کنید.

    پاسخ خودآزمایی آرایه های ادبی از ( درس چهاردهم تا آخر )

    پاسخ خودآزمایی آرایه های ادبی از ( درس چهاردهم تا آخر )

    خود آزمایی درس چهاردهم :

    1- در شعرها و جمله های زیر، علاقه های مجازهای مشخص شده را تعیین کنید؟

     - نپندارم این کام حاصل کنی                 مبادا که جان در سرِ (مجاز با علاقه محلیه)دل کنی           «سعدی»
    - سرم (مجاز با علاقه کلیه است زیرا منظور پیشانی یا قسمتی از سر است. ) درد می کند.
    - دهخدا قلم (مجاز با علاقه آلیه (ابزاری) است) خوبی داشت.
    - گر نبندی زین سخن تو حلق (مجاز با علاقه جزئیه و مجاز از دهان و زبان است) را                      

    آتشی آید بسوزد خلق را                                                                      
    - ای ز خود گشته سیر (مجاز از بیزار با علاقه های لازمیه و سببیه (چون سیری سبب بیزاری است)) ، جوع این است.                                                                
    - ماه (مجاز از نور ماه با علاقه لازمیه ) ، دشت لاله ها را روشن کرده بود.
    - دل عالمی ( مجاز از مردم عالم با علاقه محلیه) بسوزی چو عذار برفروزی              

     تو از این چه سود داری که نمی کنی مدارا                     

    2- مجازهایی را که در بیتها و جمله های زیر به کار رفته اند، معین کنید؛ قرینه آنها را نشان دهید و نوع علاقه را بیان نمایید؟
    - سپید شد چو درخت شکوفه دار سرم                                 و ز این درخت همین میوه غم است بَرَم    «جامی»
    محلیه (چون سر محل روش مو) و کلیه (چون سر که کل است را بیان کرده ولی موی سر را اراده کرده است.)
    - جهان خوردم و کارها راندم.              مجاز از نعمت دنیا با علاقه کلیه که ثروت و نعمت دنیا جزئی از جهان است.
    قرینه: خوردن و هم می توان با علاقه محلیه آورد یعنی محلی است که ثروت و نعمت در جهان وجود دارد.
    - به یاد روی شیرین بیت می گفت                            چو آتش تیشه می زد، کوه می سفت      «نظامی»
    مجاز از آواز خواندن یا شعر گفتن با علاقه جزئیه (چون بیت جزئی از شعر است.) / قرینه مجاز: معنوی (چون فرهاد شاعر نبود)
    - برآشفت ایران و برخاست گرد          همی هر کسی کرد ساز نبرد           مجاز از سپاه ایران با علاقه محلیه / قرینه: بر آشفتن
    - دید که خون ناحق پروانه شمع را                             چندان امان نداد که شب را به سر بَرَد    « سنایی»
    خون : مجاز از کشتن باعلاقه لازمیه /قرینه: بقیه بیت / سر : مجاز از پایان رساندن با علاقه لازمیه / قرینه: بردن
    - بر صفرای خویش برنیامدم.            »مجاز از خشم با علاقه سببیه / قرینه: معنوی
    - اگر رفت و آثار خیرش نماند                         نشاید پس مرگش الحمد خواند              «سعدی»
    قرینه: خواندن / مجاز از سوره فاتحه با علاقه جزئیه
    - این دم شنو که راحت از این دم شود پدید           دم در هر دو مورد مجاز از سخن با علاقه سببیه / قرینه: شنیدن
    - آن کس که به دینار و درم خیر نیندوخت                                  سر عاقبت اندر سرِ دینارو درم کرد      «سعدی»
    مجاز از جسم با علاقه جزئیه / مجاز از فکر و خیال با علاقه محلیه / قرینه ها: معنوی
    - دست بالای دست بسیار است.                       دست در هر دو مجاز از قدرت با علاقه سببیه / قرینه: معنوی
    - شبی یاد دارم که چشمم نخفت                                شنیدم که پروانه با شمع گفت           «سعدی»
    مجاز از وجود و جسم با علاقه جزئیه  /  قرینه: نخفت
    - جهان انجمن شد برِ تخت اوی         فرو مانده از فرّه و بخت اوی       مجاز با علاقه علیه یعنی مردم جهان /

     قرینه: بقیه بیت است
    3- واژه های زیر را در معنی مجازی به کار ببرید؟
    شهر : همه شهر پیشش درم ریختند. «مجاز با علاقه محلیه به معنی مردم شهر»
    قلم : قلمی شیوا و فصیح داشت. «مجاز با علاقه آلیه به معنی نوشته»
    چشم : بیرون آی تا که چشمی اندام تو را به چشم نارد. «مجاز با علاقه جزئیه به معنی فرد نامحرم»
    زبان: به زبان آمد و آورد دو صد اندرزم. «مجاز با علاقه آلیه به معنی سخن و حرف است.»
    دست : دست در حلقه آن زلف دو تا نتوان کرد. «مجاز با علاقه کلیه به معنی انگشت است.»
    سر : سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی. «مجاز با علاقه محلیه به معنی تصمیم است.»
    خورشید : خورشید همه جا را گرم کرده بود. «مجاز با علاقه کلیه به معنی نور خورشید است.»

     4- واژه های زیر را به صورت مجاز و استعاره به کار ببرید؟
    - ماه : مجاز: --> ماه زمین را منور کرده بود. (مجاز از نور ماه با علاقه کلیه)
             استعاره :--> ماهم این هفته برون رفت و به چشم سالی است. (استعاره مصرحه از محبوب)
    - سرو: مجاز :--> سرو را مایه سرسبزی عالم کردی. (مجاز از همه درختها با علاقه جزئیه)
     استعاره : --> سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند همدم گل نمی شود، یاد سمن نمی کند (استعاره مصرحه از محبوب) 

     خود آزمایی درس پانزدهم :

    1- درجمله ها و شعرهای زیر کنایات را مشخص کنید ، مفهوم آن را بیان کنید و تعیین نمایید که نشانه ، نمونه ویا دلیل است.

    - فلانی ریش سفید است.           کنایه از پیری و قابل احترام بودن و با تجربه است.
    - چنین است رسم سرای درشت                              گهی پشت بر زین ،  گهی زین به پشت     «فردوسی»
    به ترتیب کنایه از پیروزی – شکست  و کنایه از اینکه جهان همیشه به یک صورت باقی نمی ماند
    - نپندارم ای در خزان کشته جو                                که گندم ستانی به وقت درو        

    کنایه است از اینکه کار بد عاقبت و نتیجه بد دارد.
    - قیمت مقطوع است :  کنایه از چانه نزنید
    - سرم به دنیی و عقبی فرو نمی آید                        تبارک الله از این فتنه ها که در سر ماست   «حافظ»
    سر فرو نیاوردن : کنایه از تسلیم نشدن
    - سخن دهان به دهان می گشت . کنایه از پخش شدن راز
    - پر طاووس در اوراق مصاحف دیدم                      گفتم: این منزلت از قدر تو می بینم بیش                  
    گفت: خاموش که هرکس که جمالی دارد / هر کجا پای نهد ،  دست ندارندش پیش             

    به ترتیب کنایه از وارد شدن -  مانع نشدن                                        «سعدی»
    - دست روی دست گذاشته است.    =      کنایه از «بیکار نشستن»
    - از مکافات عمل غافل مشو                   گندم از گندم بروید جو زجو        «مولوی»     

     کنایه از هر کاری عکس العمل خود را دارد .
    - چو بشنید بیچاره بگریست زار                   که ای خواجه دستم ز دامن بدار     «سعدی»     

      کنایه از اینکه مرا به حال خود رها کن
    - چو نامردم آواز مردم شنید                /            میان خطر جای بودن ندید               کنایه از:  فرار کردن
    - یکی نغز بازی کند روزگار                 /          که بنشاندت پیش آموزگار        کنایه از:  اقرار به نادانی
    - به تیغم گر کشد، دستش نگیرم                       وگر تیرم زند، منتّ پذیرم    «حافظ»
    دست کسی را گرفتن: کنایه از مانع انجام کاری شدن
    - هر که دل پیش دلبری دارد          /              ریش در دست دیگری دارد           کنایه از:  اختیاری از خود نداشتن
    - دلا معاش چنان کن که گر بلغزد پای           فرشته ات به دور دست دعا نگهدارد    «حافظ»           

     کنایه از:  گرفتار مشکل شدن
    - برو با دوستان آسوده بنشین                        چو بینی در میانِ دشمنان جنگ
    و گر بینی که با هم یک زبانند                     کمان را زه کن و بر باره بر سنگ      «سعدی»
    یک زبانند: کنایه از اتحاد و همدلی    /     کمان را زه کن و بر باره بر سنگ : کنایه از آماده جنگ و دفاع شدن

    خود آزمایی درس شانزدهم :

    1- در بیتهای زیر، واج آرایی را بیابید و شمار هر صامت یا مصوت تکراری را تعیین کنید؟
    - ریاست به دست کسانی خطاست                               که از دستشان دستها بر خداست                                                

    واج آرایی در تکرار س: 7 مرتبه و تکرار مصوت بلند " آ ": 6 مرتبه
    - به زابل نشسته است و گشته است مست                       نگیرد کس از مست، چیزی به دست «فردوسی»
    تکرار صامت س: 7 مرتبه، صامت ت: 7 مرتبه.
    - دلت به وصل گل ای بلبل صبا خوش باد                     که در چمن همه گل بانگ عاشقانه توست
    تکرار صامت ل: 6 مرتبه، تکرار صامت ب: 6 مرتبه.

    نه من ز بی عملی در جهان ملولم و بس            ملالت علما هم ز علم بی عمل است

    واج آرایی صامت ( ع ، ل )
    - من از گفتن می مانم /  اما زبانِ گنجشکان /  زبان زندگی جمله های حجاری جشن طبیعت است                                 
    واج آرایی در تکرار واج های م: 5 مرتبه، ز:4 مرتبه، ن: 9 مرتبه و گ:3 مرتبه
    - نرگس مست نوازشگر مردم دارش                          خون عاشق به قدح گر بخورد، نوشش باد   «حافظ»
    تکرار مصوت کوتاه ′_ : مرتبه، تکرار صامت ن و ش: 5 مرتبه، صامت گ: 3 مرتبه، تکرار صامت م: 6 مرتبه
    - زلف او دام است و خالش دانه آن دام و من             بر امید دانه ای افتاده ام در دام دوست          «حافظ»
    تکرار صامت د:9 مرتبه، تکرار مصوت بلند" آ ": 8 مرتبه، صامت ن: 4 مرتبه، تکرار صامت م:6 مرتبه
    - هر راهرو که ره به حریم درش نبرد                         مسکین برید وادی و ره در حرم نداشت
    تکرار واج ه: 6 مرتبه، تکرار صامت ر: 11 مرتبه
    - شبی چون شبه روی شسته به قیر                              نه بهرام پیدا، نه کیوان، نه تیر             «فردوسی»
    تکرار ش: 3 مرتبه، تکرار ن: 3 مرتبه.

    - ای مست شبرو کیستی؟ آیا مه من نیستی؟               گر نیستی پس چیستی؟ ای همدم تنهای دل      «اوستا»
    تکرار س: 6 مرتبه، صامت ت:6 مرتبه، تکرار مصوت بلند ی: 4 مرتبه، صامت ی :3 مرتبه
    - من مانده ام مهجور از او، دل خسته و رنجور از او                      گویی که نیشی دور از او، در استخوانم می رود                                     
    واج صامت م: 5 مرتبه، 1: 9 مرتبه، مصوت و: 7مرتبه، صامت ر :6  مرتبه
    - ای تکیه گاه و پناهِ / زیباترین لحظه های  /  پر عصمت و پر شکوه  /  تنهایی و خلوت من!   ای شطّ شیرین پر شکوت من!                                                      
    تکرار مصوت -ِ : 7مرتبه، صامت ت: 5 مرتبه.
    - لبخند تو خلاصه خوبی هاست       لختی بخند، خنده گل زیباست          « قیصر امین پور»
    تکرار صامت خ: 6 مرتبه، صامت ب: 4 مرتبه، صامت ن و د: هرکدام 3 مرتبه  

    خود آزمایی درس هفدهم  :  

    -      در جمله های زیر سجع ها را نشان دهید .

    1-  : چراغ / داغ           2- آید / نپاید            3- حیف / طرح       4- دسترس / کس           5- ( نهفتنی / کفتنی ) و

    ( پیمودنی / نمودنی )      6- بی زر / بی پر  / بی بر / بی در  7- عزیز / ذلیل      8- خورد / مرد     کِشت / هِشت   

    خود آزمایی درس هفدهم :

    - در اشعار و جمله های زیر، سجع را بیابید، نوع آنها را مشخص کنید و درباره ارزش موسیقیایی هر یک اظهار نظر کنید؟

    - هنر چشمه زاینده است و دولت پاینده.          «سعدی»
    سجع متوازی –  این نوع سجع از انواع دیگر، ارزش موسیقیایی بیشتری دارد.
    - خبری که دانی دلی بیازارد، تو خاموش تا دیگری بیارد.        «سعدی»
    سجع مطرف –  این نوع چون فقط در حروف پایانی با هم مشترک اند و ارزش موسیقیایی آن از سجع متوازی کمتر است.
    - هر که را زر در ترازوست، زور در بازوست.              «سعدی»
    ترازو و بازو: سجع مطرف / در اینجا چون با واج آرایی حرف "و" همراه شده است موسیقی آن از سجع مطرف قبلی گوشنوازتر است.
    - مراد از نزول قرآن، تحصیل  سیرت  خوب است نه ترتیل  سورت  مکتوب «سعدی»

    تحصیل و ترتیل: سجع متوازی -- چون هم وزن و واج آخر هر دو مشترک است از موسیقی بالایی برخوردارند.
    سیرت و سورت: سجع متوازی -- چون دارای جناس هم هست از موسیقی بالاتری برخوردار است.
    خوب و مکتوب: سجع مطّرف -- که در واجهای پایانی یکسان اند و کلام را آهنگین ساخته است.
    - ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود.           «حافظ»
    محتاج و مشتاق: سجع متوازن ، چون این هم وزنی همراه با عکس در مصراع است ارزش موسیقیایی آن را دو برابر کرده است.
    - آن که از جمال عقل محجوب است، خود به نزدیک اهل بصیرت، معذور باشد.         «کلیله و دمنه»                         محجوب و معذور: کلمات سجع و از نوع متوازن است ، چون افعال بعد از آنها متفاوت است چندان آهنگی در نثر ایجاد نکرده است.
    - الحمدلله شهر تبریز است و حسن و جمال خیز. دست از سر من بیچاره بردارید و مرا به حال خود بگذارید. «قائم مقام»
    تبریز و خیز: سجع مطرّف فقط در حروف آخر با هم اشتراک دارند. بردارید /   بگذارید: سجع متوازی – در وزن و واجهای پایانی با هم یکسان اند. دو جمله آغازی موزون تر به نظر می رسد. - شما را باغ باید و ما را چون لاله داغ. یکی را لاله و ورد سزاوار است و دیگری را ناله و درد.                           
    باغ و داغ: سجع متوازی/ لاله و ناله:سجع متوازی/ ورد و درد: سجع متوازی
    در همه آنها ارزش موسیقیایی آنها از دیگر انواع سجع بیشتر است و نثر را بسیار زیبا و آهنگین ساخته است.
    - گاه از دیدن خطّ مکتوب  ،  منتعش و گاه از ندیدن روی مطلوب  ، مشتعل .        « قائم مقام»
    مکتوب و مطلوب: سجع متوازی که دارای آهنگ و موسیقی زیبایی است.
    منتعش و مشتعل: سجع متوازن  که همراه با تضاد آهنگی گوشنواز به عبارت بخشیده است.
    - روشن روز تویی، شادی غم سوز تویی                         ماه شب افروز تویی، ابر شکر بار بیا        «مولوی»
    روز و سوز: سجع متوازی - افروز با سوز و روز : سجع مطرّف
    این سجعها همراه با وزن شاد عروضی بیت و مراعات النظیر و تشبیه آهنگی بسیار دلنواز پدید آورده است.
    - من ز سلام گرم او آب شدم ز شرم او   و ز سخنان نرم او آب شدند سنگ ها        «مولوی»
    گرم و شرم و نرم : سجعهای متوازی هستند که ارزش موسیقی شعر را بسیار افزایش داده است.  

    - ده روزه مهر گردون، افسانه است و افسون                   نیکی به جای یاران، فرصت شمار یارا     «حافظ»
    گردون و افسون : سجع متوازی و آهنگ بخش مصراع اول است.
    - ای صاحب کرامت، شکرانه سلامت                           روزی تفقّدی کن، درویش بی نوا را      «حافظ»
    کرامت و سلامت : سجع متوازی که موسیقی دلنوازی ساخته است.
    - دلبر که جان فرسود از او، کام دلم نگشود از او         نومید نتوان بود از او، باشد که دلداری کند                                      
    فرسود و نگشود: سجع متوازی   /           بود با فرسود و نگشود: سجع مطرّف همگی آنها موسیقی زیبایی به شعر بخشیده است.
    - طبیبی را دیدند که هرگاه به گورستان رسیدی، ردا در سر کشیدی، از سبب آنش سؤال کردند؛ گفت: از مردگان این گورستان شرم می دارم ؛ بر هر که می گذرم ضربت من خورده است و در هر که می نگرم از شربت من مرده.                                
    رسیدی و کشیدی: سجع متوازی     /        می دارم و می گذرم: سجع مطرف
    خورده و مرده: سجع متوازی .

    خود آزمایی درس هیجدهم  :

    1- آرایه موازنه در کدامیک از بیتهای زیر به کار رفته است؟ علت آن را بیان کنید. آیا در میان «موازنه ها» ترصیع نیز دیده می شود؟ آنها را نیز تعیین کنید؟
    - ز گُرز تو خورشید گریان شود                       ز تیغ تو بهرام بریان شود        «فردوسی»
    موازنه است چون در هر دو مصراع کلمات با هم سجع متوازن هستند.
     هم عقل دویده در رکابت                هم شرع خزیده در پناهت
    جبریل مقیم آستانت                         افلاک حریم بارگاهت
    ای چرخ کبود، ژنده دلقی                در گردان پیر خانقاهت
    چرخ ار چه رفیع، خاک پایت          عقل ار چه بزرگ، طفلِ راهت   «جمال الدین عبدالرزاق»
    همه ابیات به جز بیت سوم موازنه است. بیت سوم چون کلمات با هم سجع و قرینه نیست.
    - گر عزم جفا داری، سر در رهت اندازم              ور راه وفاگیری، جان در قدمت ریزم «سعدی»
    موازنه دارد چون کلمات در دو مصراع سجع متوازن است.
    - ما چو ناییم و نوا در ما ز توست                      ما چو کوهیم و صدا در ما ز توست      «مولوی»               
    ترصیع است چون همه کلمات سجع متوازی است.

     - عقل گفت: من دبیر مکتب تعلیمم. عشق گفت: من عبیر نافه تسلیمم.

    موازنه دارد.چون بین کلمه مکتب و نافه سجع وجود دارد پس نمی تواند ترصیع شود.
    - بر ظاهرش عیب نمی بینم و در باطنش غیب نمی دانم.                     «سعدی»
    ترصیع دارد چون سجعهای متوازی مقابل هم قرار گرفته اند.
    - غلام نرگش مست تو تاجداران اند            خراب باده لعل تو هوشیاران اند        «حافظ»
    موازنه دارد چون سجعهای متوازن در دو مصراع مقابل هم قرار گرفته اند.
    - تو را صبا و مرا آب دیده شد غماز             و گرنه عاشق و معشوق رازداران اند «حافظ»
    موازنه ندارد، چون بیت سجع ندارد.
    - دانه باشی مرغکانت برچینند                      غنچه باشی کودکانت بر کنند           «مولوی»
    ترصیع است چون همه سجعها متوازی است.
    - یاد باد آن که سرکوی تو ام منزل بود        دیده را روشن از خاک درت حاصل بود       «حافظ»
    بیت موازنه ندارد. چون تمامی کلمات دو مصراع با هم سجع متوازن ندارند.
    - آه از آن جور و تطاول که در این دامگه است                آه از آن سوز و گدازی که در آن محفل بود                  
    موازنه است چون همه سجع ها متوازن است.
     - ما برون را ننگریم و قال را                             ما درون را بنگریم و حال را         «مولوی»
    ترصیع است چون سجعها متوازی است.

    - شاکر نعمت به هر مقام که بودیم               داعی دولت به هر طریق که هستیم

    موازنه چون سجع ها ی متوازان مقابل هم قرار گرفته اند .
    - ای درون پرورِ برون آرای                              وی خرد بخش بی خرد بخشای
    خالق و رازقِ زمین و زمان                             حافظ و ناصرِ مکین و مکان             «سنایی»
    موازنه است چون سجعهای متوازن مقابل هم قرار گرفته اند.  

    ........................................................................................................................

    خود آزمایی  درس هیجدهم :

    1- در اشعار و جمله های زیر، جناسها را بیابید و اگر اختلافی در صامتها یا مصوتهاست بیان کنید؟
    - خرامان بشد سوی آب روان         چنان چون شده باز یابد روان            روان و روان: جناس تام
    روان اول به معنای جاری وروان دوم به معنای زندگی است.
    - پیش رویت دگران صورت بر دیوارند  /  نه چنین صورت و معنی که تو داری،دارند  

     صورت و صورت: جناس تام / صورت اول به معنی تصویر وصورت دوم به معنی چهره می باشد.
    - دیده سیر است مرا، جان دلیر است مرا                                    زَهره شیر است مرا، زُهره تابنده شدم «مولوی»
    سیر و شیر: جناس ناقص، اختلاف در حرف اول / زَهره و زُهره: جناس ناقص اختلاف در مصوتهای َ-ِ ُ

     - گو شمع نیارید در این جمع ، شمع که امشب                 در مجلس ما، ماه رخ دوست تمام است        «حافظ»
    شمع و جمع: جناس ناقص، اختلاف در صامت «ش»«ج» / ما و ماه:جناس ناقص، افزایش صامت (ه) در ماه.
     خوشا نماز و نیاز کسی که از سر درد                        به آب دیده و خون جگر طهارت کرد               «حافظ»
    نماز و نیاز: جناس ناقص، اختلاف در صامتهای وسط کلمات «م،ی»
    - بیامد، بمالید و زین بر نهاد                                  شد از رخش  رخشان و از شاه شاد          

    رخش و رخشان: جناس ناقص افزایش «ان» در واژه دوم اضافه شده / شاه و شاد: جناس ناقص اختلاف در حرف آخر «ه، د»
    - کفر است در طریقتِ ما کینه داشتن                  آیین ماست سینه چو آیینه داشتن             «طالب آملی»
    آیین و آیینه: جناس ناقص افزایشی، اضافه شدن «ه» در آیینه
    کینه و سینه: جناس ناقص اختلافی در حرف اول «ک،س»

    خود آزمایی  درس نوزدهم:

    1- در اشعار و جمله های زیر ، جناس تام را تعیین کنید و معنی هر یک از ارکان را بگویید؟                        
    خرم تن او که چون روانش                      از تن برود ، سخن روان است              (سعدی)
    روان اول : روح وجان                             روان دوم : مشهور وجاری بر سر زبانها
    نالم زدل چو نای من اندر حصار نای        پستی  گرفت همت من زین بلند جای (مسعود سعد)

     نای اول : نی   /  نای دوم : اسم زندان مسعود سعد
    گر آمدم به کوی تو چندانی غریب نیست         چون من در آن دیار هزاران غریب هست
    غریب اول :‌عجیب                        غریب دوم : فرد ناشناس
    وای که گیسوی تو را رسم تطاول آموخت             هم تواند کرمش داد من مسکین داد
    داد اول : حق                               داد دوم : فعل ماضی (مصدر مرخم)
    نه عجب که قلب دشمن شکنی به روز هیجا                        تو که قلب دوستان را به مفارقت شکستی
    قلب اول: میانه لشگر                          قلب دوم : دل

    با زمانی دیگر اندازه ای که پندم می دهی                  کاین زمانم گوش بر چنگ است و دل در چنگ نیست          
    چنگ اول :‌ آلت موسیقی                    چنگ دوم : درست و مجازا به معنی اختیار
    کتابی که در او داد سخن آرایی توان داد ، ابداع کنم .           (سعد الدین وراوینی )
    داد اول : حق                                  داد دوم : فعل ماضی (مصدر مرخم)

    خود آزمایی  درس نوزدهم :

    1-  در اشعار زیر ، جناس های ناقص را بیابید ومصوت های کوتاهی را که با هم تفاوت دارند ، مشخص کنید ؟
    مَلِک را همین مُلْک پیرایه بس        که راضی نگردد به آزار کس  ( اختلاف در مصوت های کوتاه َ- ِ و ُ- ْ )
    صاف های جمله عالم خورده گیر     همچو دُرد  ِ دَرد دین جستیم ، نیست  ( اختلاف در مصوت های ُ- و -َ  )
    گوهر مخزن اسرار همان است که بود     حقه ی مِهر بدان مُهر و نشان است که بود   ( اختلاف در مصوت های -ِ و -ُ  )
    پسر را نشاندند پیران ده      که مِهرت بر او نیست .مَهر ش بده              ( اختلاف در مصوت های -ِ و -ُ  )
    مکن تاتوانی دل خلق ریش       و گر می کُنی ، می کَنی بیخ خویش        ( اختلاف در مصوت های ُ- و -َ   )

    .............................................................................................................................

    خود آزمایی درس نوزدهم :

    1- درابیات زیر جناسهای ناقص را بیابید و حرفهایی را که متفاوتنددر آغاز ، میان و پایان ارکان نشان دهید .

    این بوی روح پیروز از آن خوی دلبر است           وین آب زندگانی از آن جوی کوثر است      

     (اختلاف در حروف اول (ب ، خ ، ج )
    درشت است پاسخ و لیکن درست          درستی ، درشتی نماید نخست         ( اختلاف در حروف وسط و (س ، ش )
    شرف مرد به جود است و کرامت به سجود         هر که این دو ندارد عدمش به ز وجود
     سجود و وجود جناس اند و اختلاف در حروف اول ( س ، و)
    ساقی به نور باده بر افروز جام ما                       مطرب بگو که کار جهان شد به کام ما  (حافظ)
    اختلاف در حروف اول ( ج ، ک )    /       کار و کام : اختلاف در حروف آخر ( ر، م )
    سوزد مرا ، سازد مرا در آتش اندازد مرا         و زمن رها سازد مرا ، بیگانه از خویشم کند

    (اختلاف در حروف وسط (و،ا)
    سررشته ی جان به جام بگذار                کاین رشته از او نظام دارد            (جان و جام : جناس اختلافی )
    هنگام تنگ دستی در عیش کوش و مستی      کاین کیمیای هستی ، قارون کند گوارا را          

     (اختلاف در حرف اول (م ، ه)  

    زاهد و عجب و نماز و من و مستی و نیاز                  تا تو را خود ز میان با که عنایت باشد

    خود آزمایی درس نوزدهم  :

    1- در اشعار زیر جناس ناقص را بیابید و هر نوع افزایشی را که در ارکان صورت گرفته نشان دهید .

    - سعدیا گر نکند یاد تو آن ماه ، مرنج                        ما که باشیم که اندیشه ی ما نیز کنند     (سعدی)
    جناس ناقص افزایشی- حرف ه در آخر رکن اول اضافه شده است
    - ده روزه مهر گردون،افسانه است و افسون                    نیکی به جای یاران ، فرصت شمار یارا      (حافظ)

    افسانه و افسون : جناس ناقص اختلافی در حرف وسط و جناس ناقص افزایشی در حرف آخر - یاران و یارا :‌ جناس ناقص افزایشی
    - موج ها خوابیده اند ، آرام و رام             طبل طوفان از نوا افتاده است      (اخوان ثالث)                    

    جناس ناقص افزایشی- "آ" در رکن اول افزوده شده است .

    بشنو ای خردمند از آن دوست  دست            که با دشمنانت بود هم نشست              افزایش در مصوت (و)
    - جان بی جمال جانان میل جهان ندارد              هر کسی که این ندارد حقا که آن ندارد     (حافظ)
    جناس ناقص افزایشی- افزایش " ان " در آخر واژه ی دوم .

    در این حضرت چو مشتاقان نیاز آرند ، ناز آرند            که با این درد اگر در بند درمان اند درمانند
    - چو دید آن درفشان درخش مرا                     به گوش آمدش بانگ رخش مرا                ( فردوسی)
    جناس ناقص افزایشی- افزایش صامت "د" در واژه ی اول
    - خود کار من گذشت زهر آز و آرزو           از کان و از مکان پی ارکانم آرزوست
    کان و مکان : جناس ناقص افزایشی در صامت (م)

    می شکفتم ز طرب زان که چو گل بر لب جوی                  بر سرم سایه ی آن سرو سهی بالا بود

     جناس ناقص افزایشی در صامت (و)

    خود آزمایی درس بیستم  :

    1- آرایه ی اشتقاق را در بیت های زیر بیابید و صامت های مشترک را تعیین کنید ؟
    لب میالای به شعری که ندارد شوری          شاعری قدر تو داند که شعوری دارد         

     ( واژه های اشتقاق و صامت های مشترک ( ش، ع، ر)
    گل خندان که نخندد ، چه کند ؟   /  علم از مشک نبندد ، چه کند ؟    ( اشتقاق و حروف مشترک ( خ ، ن ، د )
    من که باشم در آن حرم که صبا               پرده دار حریم  حرمت اوست     

    ( اشتقاق کلمات حرم ، حریم ، حرمت و حروف مشترک (ح، ر، م )
    ای دلیل دل گم گشته ، خدا را مددی             که غریب ار نبرد ره ، به دلالت برود 

     ( دلیل و دلالت : اشتقاق و حروف مشترک (د ، ل ، ل )
    صبا ، خاک وجود ما بدان عالی جناب انداز              بود کان شاه خوبان را نظر بر منظر اندازیم                       

     (اشتقاق و صامت های مشترک (ن ، ظ، ر)
    گر تیغ برکشد که محبان همی زنم            اول کسی که لاف محبت زند ، منم                                                         

    ( اشتقاق دو واژه و حروف مشترک ( م ، ح ، ب )
    همه بینند نه این صنع که من می بینم                                 همه خوانند نه این نقش که من می خوانم               
    بینند می بینیم : اشتقاق و حروف مشترک (ب، ی ، ن) / خوانند و می خوانم : اشتقاق و حروف مشترک (خ، و، ا، ن )  

    سایه ی معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد                            ما بدو محتاج بودیم او به ما مشتاق بود

    صامت های مشترک : ع ، ش ، ق

    خودآزمایی درس بیستم  :

    1- در اشعار زیر ، آرایه ی تکرار یا تصدیر را پیدا کنید و واژه های تکراری را معین نمایید .
    - از در در آمدی و من از خودم به در شدم       گویی کزین جهان به جهان دگر شدم           

     آرایه ی تکرار : « در » 3 مرتبه / « جهان » 2 مرتبه
    - طیران مرغ دیدی تو زپای بند شهوت       به در آی تا ببینی طیران آدمیت          

     ( تصدیر : تکرار "طیران "در آغاز و پایان بیت )
    - چه خوش صید دلم کردی ، بنازم چشم مستت را            که کس آهوی وحشی را از این خوش تر نمی گیرد
    آرایه تصدیر : تکرار " خوش " در آغاز و پایان بیت .

    - بار بی اندازه دارم بر دل از سودای عشقت        آخر ای بی رحم ، باری از دلی برگیر ، باری

     ( آرایه تکرار و تصدیر در 3 مرتبه تکرار "باره "
    - گر برودجان ما در طلب وصل دوست                  حیف نباشد که دوست ، دوست تر از جان ماست

    آرایه ی تکرار در " دوست " 3 مرتبه و تصدیر در واژه ی "جان" )
    - چون شمع نکورویی در رهگذر باد است                  طرف هنری بربند از شمع نکورویی      (حافظ)
    تصدیر در تکرار "شمع نکورویی " در آغاز و پایان بیت

    - گل ، آن جهانی است نگنجد در این جهان          در عالم خیال چه گنجد ، خیال گل
    تصدیر در تکرار "گل " و آرایه های تکرار در واژه های " جهان " و " خیال "
    - هم نظری ، هم خبری ، هم قمران را قمری        هم شکر اندر شکر اندر شکر اندر شکری
    تکرار در "قمر " 2 مرتبه ، "شکر " 4 مرتبه ، " اندر " 3 مرتبه ، " هم " 4 مرتبه .
    - چه نماز باشد آن را که تو در خیال باشی          توصنم نمی گذاری که مرا نماز باشد
    آرایه تصدیر دارد از تکرار واژه ی " نماز"
    - خواب و خورت ز مرتبه خویش دور کرد     آن گه رسی به خویش که بی خواب و خور شوی
    تصدیر در تکرار " خواب خور" و تکرار در واژه ی "خویش " 2 بار
    - ای جانِ جانِ جانِ جان ، مانامدیم از بهر نان     بره جه ، گدا رویی مکن در بزم سلطان ، ساقیا
    تکرار " جان " ،4 مرتبه و مصوت کوتاه( ِ) 3 مرتبه  

    خود آزمایی درس بیست ویکم :

    1-درشعرها و عبارتهای زیر آرایه مراعات نظیر را بیابید و مشخص کنید که تناسب واژه ها از چه جهت است .

    - ابر و باد و مه و خورشید و فلک : مراعات نظیر از نظر مکانی با هم تناسب دارند . / نان و خوردن : همراهی مفهوم.
    - شعاع آفتابم من، اگر در خانه ها گردم                      عقیق و زر و یاقوتم ، ولادت ز آب و طین دارم       (مولوی)

    همگی کلمات خط کشیده شده مراعات نظیر در جنس دارند / آب و طین از نظر همراهی

    - دردی است درد عشق که هیچش طبیب نیست         گر دردمند عشق بنالد ، غریب نیست
    مراعات نظیر در مفهوم واژه ها، درد و بیماری وطبیب با هم رابطه دارند.

    - حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج            فکر معقول بفرما گل بی خار کجاست

    چمن و گل و خار از نظر جنس مراعات النظیر دارند .

    - سر نیزه و نام من مرگ توست                  سرت را بباید زتن دست شست
    مراعات نظیر و از نظر نوع کلمات با هم تناسب دارند .

    - هر کو نظری دارد با یار کمان ابرو            باید که سپر باشد پیش همه پیکان ها

    کمان و سپر و پیکان از نظر جنس تناسب دارند .

    - یکی گردیم در گفتار و در کردار و در رفتار        زبان و دست و پا یک کرده خدمتکار هم باشیم       

     کلمات مصراع اول مراعات نظیر از نظر همراهی ./  کلمات مصراع دوم از نظر نوع

    - بسی تیر و دی ماه و اردیبهشت                       برآید که ما خاک باشیم و خشت   (سعدی)

    واژه های مصراع اول از نظر زمان /  واژه های مصراع دوم از نظر همراهی با هم تناسب دارند .

    - سر من مست جمالت ، دل من رام خیالت       گهر دیده نثار کف دریای تو دارد  (مولوی)
    سر و دل و دیده از نظر نوع   /    گهر ، کف دریا از نظر مکان با هم تناسب دارند

    خود آزمایی درس بیست ویکم :

    1- در بیت ها و عبارت های زیر ، آرایه ی تلمیح را مشخص کنید و دانسته ی مورد نظر را در دو سطر توضیح دهید ؟
    - مرا شکرانه منه و گل مریز در مجلس                           میان خسرو و شیرین شکر کجا گنجد 

         تلمیح به داستان خسرو و شیرین

    - شاه ترکان سخن مدعیان می شنود                           شرمی از مظلمه خون ساووشش باد      

        تلمیح به داستان سیاوش و مرگ ناجوانمردانه ی او بوسیله ی افراسیاب شاه ترکستان است

    - پدرم روضه ی رضوان به دو گندم بفروخت                        من چرا ملک جهان را به جوی نفر

    اشاره به داستان حضرت آدم ابوالبشر و رانده شدن او از بهشت و فرود او به این دنیای فانی است .
    - این مه ، که چون منیژه لب چاه می نشست                     گریان به تازیانه ی افراسیاب رفت
    اشاره به داستان عاشقانه ی " بیژن و منیژه " است که افراسیاب پدر منیژه ، بیژن را در چاهی زندانی می کند ولی منیژه هر شب پنهانی به بالای چاه می آید و برای او آب و خوراک می اندازد .
    - ز حسرت لب شیرین هنوز می بینم             که لاله می دمد از خون دیده ی فرهاد
    کل بیت اشاره به داستان دل دادگی فرهاد به شیرین و موضوع پیشنهادی شیرین که کندن کوه بیستون است می باشد .
    -  چوگل گر خرده ای داری ، خدا را صرف عشرت کن         که قارون را غلط ها داد سودای زر اندوزی                       
    اشاره به گنج قارون است که قارون راضی نشد مقداری از این ثروت را در راه دین خدا خرج کند و حضرت موسی (ع) او را نفرین کرد و به امر الهی قارون با همه گنجایش به قعر زمین فرو رفت

    -  درویشی را دیدم سر بر آستان کعبه نهاده همی نالید که : یا غفور ، یا رحیم ، تو دانی که از ظلوم جهول چه آید .                                              
    اشاره به آیه ی قرآن ( سوره احزاب ، آیه ی 72) دارد که معنی آیه این است : " ما امانت را بر آسمانها و زمین و کوه ها عرضه کردیم پس از حمل آن خود داری کردند ولی انسان آن را به دوش کشید . بدرستی که او (انسان ) ستمگر و نادان بود ."  

    - یوسف صدیق در خشک سال مصر سیر نخوردی تا گرسنگان فرامش نکند .

    اشاره به قحطی هفت ساله ای که در مصر و کنعان روی داد و سبب شد تا برادران یوسف در طلب آذوقه راهی مصر شوند و بار دیگر به دیدار یوسف نایل شوند و از کار گذشته شان پشیمان گردند .

    خود آزمایی درس بیست ودوم :                                                                                              

    - در شعر ها و جمله های زیر ، آرایه ی تضمین را بیابید و مورد تضمین شده را تعیین کنید؟
    - چه زنم چو نای هر دم زنوای شوق او دم                 که لسان غیب خوش تر بنوازد این نوا را
    - همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی               به پیام آشنایی بنوازد آشنا را                (شهریار)
    بیت دوم را شهریار از " حافظ" تضمین کرده است .
    -گفت : غالب اشعار او (سعدی) در این زمین به زبان پارسی است . اگر بگویی به فهم نزدیک تر باشد . کلم الناس علی قدر عقولهم                          
    حدیث اخیر تضمینی است از پیامبر اکرم (ص) است .
    - خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم                  کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی       (حافظ)
    مصراع دوم تضمینی از قصیده ی معروف (بوی جوی مولیان ) رودکی است .
    - موسی(ع) قارون را نصیحت کرد که احسن کما احسن الله الیک( آیه ی اخیر تضمینی از"آیه ی 77سوره قصص 28 )  است
    - بهر این فرمو رحمان ای پسر                   کل یوم هو فی شان ای پسر

    - بیداری زمان را با من بخوان به فریاد                      ور مرد خواب و خفتی
    "رو سر بنه به بالین ، تنها مرا رها کن "        ( مصراع آخر تضمینی است از " غزل معروف مولوی "
    - زینهار از قرین بد ، زنهار                 وقنا ربنا عذاب النار      (  مصراع دوم تضمینی از " دعای قنوت نماز " است

    - من جرعه نوش بزم تو بودم هزار سال                   کی ترک آبخورد کند طبع خوگرم

    - ور باورت نمی کند از بنده این حدیث                  از گفته ی « کمال » دلیلی بیاورم

    - گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر                  آن مهر بر که افکنم آن دل کجا برم ؟

    خود آزمایی درس بیست ودوم :

    - در شعرها و عبارت های زیر ، آرایه ی تضاد را مشخص کنید ؟
    - شمع دل دمسازم بنشست چو او برخاست             افغان ز نظر بازان برخاست چو او بنشست          (حافظ)
    - ساحل افتاده گفت گر چه بسی زیستم                    هیچ نه معلوم شد آه که من چیستم
    - موج زخود رفته ای ، تیز خرامید و گفت                هستم اگر می روم . گر نروم   نیستم         (اقبال لاهوری)
    - بگویم تا بداند دشمن و دوست                             که من مستی و مستوری ندانم          (سعدی)
    - دو هفته می گذرد کان مه دو هفته ندیدم              به جان رسیدم از آن تا به خدمتش نرسیدم         (سعدی )
    - این که گاهی می زدم بر آب و آتش خویش را                    روشنی در کار مردم بود مقصودم ، چو شمع                                                                 
    - اگر دشنام فرمایی و گر نفرین ، دعا گویم                             جواب تلخ می زیبد لب لعل شکر خارا     (حافظ)
    - سخن در میان دو دشمن چنان گوی که اگر دوست کردند ، شرم زده نباشی .           (سعدی)

    - گدای نیک انجام به از پادشاه بد فرجام .

    - هر چه زود بر آید دیر نپاید .

    - هر چه جز بار غمت بر دل مسکین من است                  برود از دل من وز دل من آن نرود

    - از تهی سرشار جویبار لحظه ها جاریست

    - چون سبوی تشنه کاندر خواب بیند آب و اندر آب بیند سنگ

    - دوستان و دشمنان را می شناسم من زندگی را دوست می دارم مرگ را دشمن

    خود آزمایی درس بیست وسوم :

    1- آرایه تناقض را در بیتهای زیر بیببید .

    - زان سو بحر آتش گر خوانی ام به لطف                رفتن به روی آتشم از آب خوش تر است

    - دولت فقر خدایا به من ارزانی دار                         کاین کرامت سبب حشمت و تمکین من است

    - می خورم جام غمی هر دم به شادی رُخَت             خرم آن کس کاو بدین غم شادمانی می کند

    - چنین نقل دارم ز مردان راه                                 فقیران منعم ، گدایان شاه

    - از خلاف آمد عادت بطلب کام که من               کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم

    - مثال عشق پیدایی و پنهان                                    ندیدم همچو تو پیدا و پنهان

    - ز کوی یار می آید نسیم باد نوروزی                   از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی

    - فلک در خاک می غلتید از شرم سرافرازی          اگر می دید معراج  ز پا افتادن ما را

    خود آزمای درس بیست وسوم :

    1- در جمله ها، بیتها و مصراعهای زیر آرایه حس آمیزی را بیابید؟
    - خداوند لباس هراس و گرسنگی را به آنها چشانید. (آیه 112، سوره نمل)
    چشانیدن که حس چشایی است به هراس که حس لامسه است نسبت داده شده که حس آمیزی است.
    - تیرگی می آید // دشت می گیرد آرام // قصه رنگی روز // می رود رو به شام. «سپهری»
    نسبت دادن رنگ که دیدنی است به قصه که شنیدنی است، اختلاط « بینایی با شنوایی » حس آمیزی است.
    - مثل این است که شب نمناک است  //  دیگران را هم غم هست به دل  //  غم من لیک  //  غمی غمناک است. «
    نسبت « نمناکی » به شب، حس آمیزی است چون نم با لامسه قابل تشخیص است ولی شب لمس کردنی نیست.
    - بوی دهن تو از چمن می شنوم                  رنگ تو ز لاله و سمن می شنوم « مولوی »
    بو بوییدنی است نه شنیدنی و رنگ هم دیدنی است نه شنیدنی – اختلاط حس شنوایی با بویایی و بینایی « حس آمیزی » است.
    - از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر            یادگاری که در این گنبد دوار بماند « حافظ »
    صدا دیدنی نیست بلکه شنیدنی است پس اختلاط « بینایی با شنوایی » حس آمیزی است.
    - نجوای نمناک علفها را می شنوم. « سپهری »
    نسبت « نمناک » به نجوا حس آمیزی است چون نجوا، شنیدنی و نمناک، لمس کردنی است.

    - با من بیا به خیابان / تا بشنوی بوی زمستانی که در باغ رخنه کرده

     شنیدن بو = بو ، بوییدنی است نه شنیدنی

    - به ترانه های شیرین ، به بهانه های رنگین             بکشید سوی خانه مه خوب خوش لقا را

    « ترانه « شنیدنی است و « شیرین » چشیدنی
    - آشنا هستم با، سرنوشت تر آب  //   عادت سبز درخت                   « سپهری »
    نسبت « تری » به سرنوشت و« سبزی » به عادت، حس آمیزی است.
    - روشنی را بچشیم.                   « سپهری »
    نسبت چشیدن به روشنی « حس آمیزی » است؛ زیرا روشنی « حس بینایی » است و قابل دیدن و با چشیدن که « حس چشایی » است تناسب ندارد .    

    خود آزمایی درس بیست وچهارم :

    1-در هر یک از بیت های زیر، آرایه ایهام را بیابید و معانی مختلف واژه ای که این آرایه را پدید می آورد، بر شمارید؟
    - جان ریخته شد با تو، آمیخته شد با تو        چون بوی تو دارد جان، جان را هله بنوازم            «مولوی»
    1- بو:  به معنی استشمام                                    2- میل و آرزو

    - نرگس مست نوازشگر مردم دارش                خون عاشق به قدح گر بخورد نوشش باد

    نرگس : 1- چشم                                                    2- گل نرگس

    مردم دار : 1- دارای مردمک                                  2- نگه دارنده ی مردم
    - ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم     ای بی خبر ز لذت شرب مدام ما            « حافظ »
    1- عکس : خلاف                                 2- تصویر

    -- مدام : شراب                                    2- مدام : همیشگی

    - چشمه ی خورشید تویی سایه گه بید منم             چون که زدی بر سر من پست و گدازنده شدم

    زدی : 1- تابیدی                                                  2- ضربت زدن
    - چشم چپ خویشتن برآرم                  تا روی نبیندت به جز راست « سعدی »

    1- چپ : دوبین                                       2- سمت چپ
    1- راست : چشم سمت راست                  2- راست : درستی، حقیقت
    - میان گریه می خندم که چون شمع اندر این مجلس              زبان آتشینم هست، لیکن در نمی گیرد                                                                  
    1- در نمی گیرد : اثر نمی کند                     2- در نمی گیرد : روشن نمی شود
    - دیدم و آن چشم دل سیه که تو داری               جانب هیچ آشنا نگاه ندارد      «حافظ »
    1- دل سیه : سیاه دل ، ظالم و گناهکار                     2- دل سیه : چشمی که مردمک سیاه دارد
    - کیست حافظ تا ننوشد باده بی آواز رود                         عاشق مسکین چرا چندین تجمل بایدش        « حافظ »
    1- رود : نوعی آلت موسیقی                              2-  رود : رودخانه
    - صائب مدد خلق نمودیم به همت            در ظاهر اگر مالک دینار نگشتیم               « صائب »
    1- مالک دینار : صاحب سکه طلا
    2- مالک دینار : لقب یکی از اولیاء الله است که روزی در کشتی نشسته بود، یک دینار ناخدا گم شد. ناخدا به مالک دینار تهمت زد. مالک به درگاه خدا گریست، آنقدر سکه در کشتی ریختند که اگر ناخدا توبه نمی کرد کشتی غرق می شد.  

    خودآزمایی درس بیست وچهارم :

    1-  در بیتهای زیر، آرایه ایهام تناسب را بیابید و ضمن بیان هر دو معنی، مشخص کنید که واژه دیگر تناسب دارد؟
    - همچو چنگم سر تسلیم و ارادت در پیش              تو به هر ضرب که خواهی بزن و بنوازم                  «سعدی»
    1- ضربه               2- آلت موسیقی  / بین معنی دوم (آلت موسیقی) با چنگ و بزن و بنوازم تناسب است.                  .
    - هنر بیار و زبان آوری مکن سعدی                        چه حاجت است که گوید شکر که شیرینم           «سعدی»
    شیرین:  1- طعم شیرین         2- شیرین، معشوق خسرو پرویز و در بیت با واژه «شکر» تناسب دارد.
    - از اسب پیاده شو بر نطع زمین نه رخ                           زیر پی پیلش بین شهمات شد نعمان           «خاقانی»
    ایهام تناسب:  1- چهره       2- مهره شطرنج  /       در معنی دوم با واژه های اسب، پیاده، پیل، شهمات تناسب دارد.
    - مدامم مست می دارد نسیم جعد گیسویت                        خرابم می کند هر دم فریب چشم جادویت                             ایهام تناسب: 1- آشفته، بیمار       2- مست و خراب    /           خراب با واژه «مست» تناسب دارد
    - روی خوبت آیتی از لطف بر ما کشف کرد                     زان زمان جز لطف و خوبی نیست در تفسیر ما                
    1- شرح و بیان       2- تفسیر قرآن         /          در معنی دوم با آیتی و کشف تناسب دارد.

    - زهره سازی خوش نمی سازد مگر عودش بسوخت             کس ندارد ذوق مستی می گساران را چه شد

    عود : 1- نوعی ساز            2- چوب خوشبو          /    در معنی چوب با سوختن تناسب دارد .                        

    - گر هزار است بلبل این باغ                  همه را نغمه و ترانه یکی است            «صائب»
    ایهام تناسب: 1- عدد هزار ( که در اینجا مورد نظر است)    2- نوعی از بلبل   /   در معنی دوم با واژه های بلبل، نغمه، ترانه تناسب دارد.

    خودآزمایی درس بیست وپنجم :

    1-در شعرها و عبارتهای زیر، آرایه لف و نشر را بیابید و نشان دادن لفها و نشرها، نوع آنها را تعیین کنید؟
    - فرو رفت و بر رفت روز نبرد                   به ماهی نم خون و بر ماه، گرد                                نوع: مرتب
    - دو کسی دشمن ملک و دین اند: پادشاه بی حلم و زاهد بی علم.                                            نوع: مرتب
    - یار من باش که زیب فلک و زینت دهر       از مه روی تو و اشک چو پروین من است            نوع: مرتب
    - چو آینه است و ترازو، خموش و گویا، یار ز من رمیده که او خوی گفت و گو دارد               نوع: مرتب

    - دل و کشورت جمع و معمور باد                        ز ملکت پراکندگی دور باد                      نوع: مرتب

    - به لطف خال و خط از عارفان ربودی دل           لطیفه های عجب زیر دام و دانه ی توست   نوع : مشوش      

    - از عفو و خشم تو دو نمونه است، روز و شب      و ز مهر و کین تو دو نمونه است شهد و سم   نوع: مرتب

    - غلام آن لب ضحاک و چشم فتانم               که کید و سحر به ضحاک و سامری آموخت            نوع : مرتب
    - روی و چشمی دارم اندر مهر او                کاین گهر می ریزد، آن زر می زند                   نوع: مشوش

    - به روز نبرد آن یل ارجمند                       به شمشیر و خنجر به گرز و کمند                     

    - برید و درید و شکست و ببست                  یلان را سر و سینه و پا و دست                      نوع : مرتب

    خودآزمایی درس بیست وپنجم :

    1- اغراقهای به کار رفته در بیتها و جمله های زیر را بیابید و آنها را توضیح دهید؟
    - گر برگ گل سرخ کنی پیرهنش را               از نازکی آزار رساند بدنش را            « طرب اصفهانی »
    پیراهن ساختن از برگ گل و نازکی آن که موجب آزار بدنش و بدنی که از برگ گل برنجد « اغراق » است.
    -  دلم گرفته است از این روزها، دلم تنگ است                 میان ما و رسیدن، هزار فرسنگ است        « سلمان هراتی »
    رسیدن به فیض شهادت را با اغراق « هزار فرسنگ » بیان کرده، در حالیکه رسیدن فاصله مکانی ندارد.
    - شود کوه آهن چو دریای آب             اگر بشنود نام افراسیاب               « فردوسی»
    شاعر با اغراق، ذوب شدن کوهی از آهن را با شنیدن نام افراسیاب بیان کرده و امری غیر ممکن را به افراسیاب نسبت می دهد.
    - آن فرومایه، هزار من سنگ برمی دارد و طاقت یک حرف نمی آرد.           « سعدی »
    سعدی، کم طاقتی پهلوان را در برابر ناسزا با اغراقی زیبا و نسبت دادن بلند کردن « هزار من سنگ » بیان می کند که امری ناممکن است.
    - به زیورها بیارایند وقتی خوب رویان را                  تو سیمین تن چنان خوبی که زیورها بیارایی
    سعدی برای بیان کردن زیبایی و حسن محبوب او را سبب جلوه و آرایش گوهرهای زینتی می داند که اغراق است زیرا زیور، نیاز به آرایش ندارد.

    - سرود مجلست اکنون ملک به رقص آرد             که شعر حافظ شیرین سخن ترانه ی اوست

    به رقص در آمدن فرشته ها از سرود زمینیان یک ادعای محال است .
    - چو رامین گه گهی بنواختی چنگ                     ز شادی بر سر آب آمدی سنگ       « فخرالدین اسعد»
    شاعر برای توصیف مهارت رامین در چنگ نوازی امری ناممکن را ممکن تصور کرده و آن اغراق ز شادی بر سر آب آمدن سنگ است زیرا سنگ هرگز روی آب نمی ایستد.

    - مشنو ای دوست که غیر از تو مرا یاری هست               یا شب و روز به جز فکر توام کاری هست

    شب و روز به فکر کسی بودن اغراق است .

    - گوشم شنید قصه ی ایمان و مست شد                       کو قسم چشم ؟ صورت ایمانم آرزوست

    اغراق در این است که گوش قصه ی ایمان را بشنود و مست شود .
    - هرگز کسی ندید بدین سان نشان برف              گویی که لقمه ای است زمین در دهان برف   « کمال الدین اسماعیل»
    برای کثرت برف، زمین به لقمه ای تشبیه شده که برف آن را بلعیده باشد و این توصیف «اغراق آمیز» است و با آن که عقلاً درست نیست ولی به وضوح کثرت برف را به ذهن می آورد.  

    2- سه مثال که حاوی اغراق باشد ، از خود بنویسید . به عهده دانش آموز

    خودآزمایی درس بیست وششم :

      1- در شعرهای زیر آرایه حسن تعلیل را بیابید؟
    - باران همه بر جای عرق می چکد از ابر                   پیداست که از روی لطیف تو حیا کرد
    مصراع دوم « حسن تعلیل » دارد. شاعر علت باریدن باران را عرق می داند که ابر در برابر لطافت روی یار می ریزد. 

    - بگفت ای هوادار مسکین من                       برفت انگبین یار شیرین من
    - چو شیرینی از من به در می رود                     چو فرهادم آتش به سر می رود           «سعدی»
    سعدی، سوختن و اشک ریختن شمع را دلیلی برای دوری محبوب او (انگبین) می داند و می گوید چون شیرینی از من بیرون می رود من مانند فرهاد از فراق شیرین گریه سر می دهم.
    - چو سرو از راستی بر زد علم را                    ندید اندر جهان تاراج غم را          «نظامی»
    سرسبزی و راست قامتی سرو دلیلی است برای عدم انحراف آن.
    - ذره را تا نبود همت عالی حافظ                  طالب چشمه خورشید درخشان نشود      «حافظ»
    حافظ علت رسیدن ذرات معلق در فضا به خورشید و سرچشمه نور را (بلند همتی ذره) می داند و این حسن تعلیل چه بسا منشأ اثری در خواننده باشد.
    - من موی خویش را نه از آن می کنم سیاه             تا باز نوجوان شوم و نو کنم گناه
    - چون جامه ها به وقت مصیبت سیه کنند                  من موی از مصیبت پیری کنم سیاه            «رودکی»
    رودکی در بیت دوم، علت رنگ کردن موی خود را در هنگام پیری بیان می کند و می گوید چون در هنگام مصیبت، مردم لباس سیاه می پوشند، من هم از مصیبت پیری موی خود را سیاه می کنم.

    گر شاهدان نه دنیی و دین می برند و عقل                پس زاهدان برای چه خلوت گزیده اند ؟

    سعدی خلوت گزینی شاهدان را به این علت دانسته که شاهدان دین و دنیا را به غارت می برند در حالی که چنین نیست 

    2- برای آنچه آمده است  علت ادبی ذکر کنید .

    الف: زردی برگ درختان به هنگام پاییز : زردی برگ درختان به هنگام پاییز از شرم بی ثمری است.
    ب: حرکت رود به سوی دریا : برای درک لذت شیرینی آغوش پر محبت مادر، رودها هم سوی دریا می روند.
     3- سه مثال از نوشته خویش برای حسن تعلیل بیاورید .

    بارش باران به خاطر غم عزیزان است .  ب) زردی برگ درختان پاییزی به خاطر ترس از زمستان است .

     4- ابیات زیر را شرح کنید و آرایه حسن تعلیل را در آنها نشان دهید؟
    - چون صبح صادق آمد راست گفتار                      جهان در زر گرفتی محتشم وار
     شاعر آمدن روز و طلوع خورشید را به خاطر صداقت صبح می داند در حالی که چنین نیست . هنگامی که سپیده واقعی سحری بیرون آمد و جهان را در نور آفتاب غرق کرد ،  نظامی این پدیده طبیعی را دلیلی برای راست گویی صبح صادق

     می داند و حسن تعلیل است.

    - تا نه تاریک بود سایه ی انبوه درخت                    زیر هر برگ چراغی بنهد از گلنار

    برای این که انبوه درخت سایه ایجاد نکند زیر هر درخت چراغی از گل انار قرار دادند در صورتی که شکوفه گل انار یک امر طبیعی است .
    - دلم خانه مهر یار است و بس                             از آن می نگنجد در آن کین کس
    سعدی دل خود را که محل استقرار محبت محبوب است ، دلیل ادبی برای کینه نداشتن با هیچ کس گرفته است . پس مصرع اول، حسن تعلیلی است برای وجود نداشتن کینه در دل سعدی.
    - رسم بد عهدی  ایام چو دید ابر بهار            گریه اش بر سمن و سنبل و نسرین آمد
    ابر بهاری زمانی که بی وفایی روزگار را دید از این بدعهدی به گریه افتاد . در این بیت حافظ علت باران تند را که لازمه ابر بهاری است ، ادعای خود که بی وفایی روزگار است می داند.       

    منبع مطلب : mahineparsi.blogfa.com

    مدیر محترم سایت mahineparsi.blogfa.com لطفا اعلامیه بالای سایت را مطالعه کنید.

    به یاد روی شیرین بیت می گفت/چوآتش تیشه میزد کوه می سفت

    به یاد روی شیرین بیت می گفت/چوآتش تیشه میزد کوه می سفت

    ———————————————-

    اینو

    ———————————————-

    بیت مجاز از شعر

    ———————————————-

    تشبیه

    ———————————————-

    چی

    ———————————————-

    کجاش

    ———————————————-

    میگفت میسفت جناس ناقص اختلافی

    ———————————————-

    مرسی

    ———————————————-

    میگه ب یاد روی شیرین بیت میگفت
    خب بیت ک نمیشه بگی شعر میگن
    پس بیت مجاز از شعره
    مجاز جزئیه یعنی جزء امده ب جای کل

    ———————————————-

    چو اتش تیشه میزد

    ———————————————-

    ممنون

    ———————————————-

    مرسی

    ———————————————-

    خواهش

    ———————————————-

    مجاز همچین معنی نمیده ولی

    ———————————————-

    تیشه میزد کنایه از تلاش فراوان

    ———————————————-

    مجاز همچین معنی نمیده ولس

    ———————————————-

    مرسییی

    ———————————————-

    این بیتو صد بار با معلممون کار کردیم
    بیت مجاز از شعره گفت

    ———————————————-

    روی فک کنم ایهام
    روی به معنی صورت چهره
    روی ب معنی سطح چیزی

    ———————————————-

    درست میگی
    منظورت رو از جزء نفهمیدم
    یعنی مجاز فقط به صورت جزءی میاد؟

    ———————————————-

    مرسی😻😻😻

    ———————————————-

    فدا

    ———————————————-

    از کل ب جز یاجز ب کل جفتش میشه

    ———————————————-

    ن مجاز انواع علایق داره
    مثلا:
    کلیه
    جزئیه
    لازمیه
    سببیه
    آلیه
    شباهت
    ک اینارو فک نکنم تو کتابا باشه ولی دبیرمون بهمون گفت

    ———————————————-

    اگ جزء بجای کل بیاد میشه جزئیه
    اگ کل ب جای جزء بیاد میشه کلیه

    ———————————————-

    کوه را سفتن کنایه از کندن کوه یا تراشاندن کوه

    ———————————————-

    💛💛💛💛💛

    ———————————————-

    👍👍👌

    ———————————————-

    میشه توضیح بدی یاعکس بفرستی ازتوضیحش

    ———————————————-

    باشه چن لحظه صبر کن

    ———————————————-

    مرسی

    ———————————————-

    1394401791_405312

    ———————————————-

    1394401791_405313

    ———————————————-

    1394401791_405314

    ———————————————-

    ممنون

    ———————————————-

    خواهش میکنم

    ———————————————-

    حل کنیم ؟

    ———————————————-

    ن
    گفت از مجاز عکس بگیر بفرست منم فرستادم

    ———————————————-

    اوکی

    منبع مطلب : darshaye.konkurema.ir

    مدیر محترم سایت darshaye.konkurema.ir لطفا اعلامیه بالای سایت را مطالعه کنید.

    مجاز و علاقه های آن

       مجاز شیوه ای است دیگر بـرای بیان اندیشه ی شاعــرانه که در آن سخنور ، برای در دام افکندن

    مخاطب به کار می برد .مجاز مانند استعاره به کـار بردن واژه است در غیر معنی حقیقی؛یعنی شاعر و نویسنده

    معنای قاموسی واژه را در نظر نمی گیرد بلکه با معنای هنری آن سرو کار دارد.

    در مجاز گوینده از معنی اصلی که در آغاز بدان وضع شده تجاوز کرده و آن را چه به خاطر تشبیه و چه

    براساس پیوند و ملابستی که میان معنی نخستین و معنی دوم داشته است, به کار گرفته است.

    باید دانست که استعاره اگـر چه از نوع مجاز است و قاعدتاً ‌باید استعاره و مجاز مرسل هر دو در یک مقصد

    تحت عنوان مجاز مورد بحث قرارگیرد لکن علمای این فن استعاره را نظر به اهمیت و کثرت اقسام و مزید

    فواید آن از سایر انواع مجاز جدا ساخته و بابی علیحده بدان اختصاص داده اند .

          ناگفته پیداست که باید بین دو معنای یک واژه پیوندی نهفته باشد وگرنه مجاز ارزش زیباشناختی نخواهد

    داشت این گونه پیوستگی در میانه ی دو معنای واژه را "علاقه" می نامیم.

         از سوی دیگر ذهن نمی تواند از معنای واقعی واژه که معنای قاموسی( معنی هر لغت در لغت نامه) و شناخته ی آن است به معنای هنری

    آن پی برد مگر آن که نشانه ای در سخن باشد. این نشانه را که در مجاز از آن گزیری نیست, قرینه ی صارفه (نشانه ی واگردان) می نامیم .

    انواع مجاز بنابر علاقه

    1- ذکر محل ----اراده حال یا مجاز محلّیّت

    برآشفت ایران و برخاست گرد              همی هر کسی کرد ساز نبردفردوسی

       "ایران" در معنی مردم ایرانبه کار برده شده استایرانیان    قرینه = " برآشفتن " زیرا

    قرینه ای است که ذهن را از ایران دور می کند یعنی مردم ایران مورد نظر استنه ایران و قرینه ،

    در این بیت قرینه ی لفظی است؛ یعنی «برآشفت»واژه ای است که که آشکارا در سخن آورده شده است.

    یا در بیت دیگر فردوسی:

    چو آن چامه بشنید بهرام گور            بخورد آن گران سنگ جام بلور

          در این بیت به جای شراباز "جام بلور" ، که باده ایدر آن ریخته بودند ، استفاده شده است .یعنی ذکر محل: جام بلوراراده حال : یعنی شراب . قـرینه نیز آشکارا در سخن آورده شده است ؛ یعنی «خوردن» . زیرا آن چه را که می توان خورد باده است نه جام.

    2- ذکر حال -----اراده محل یا مجاز حالیّت

    گل در بر و می در کف و معشوق به کام است             سلطان جهانم به چنین روز غلام است

    شراب را نمی توان در دست گرفت.شاعر بجای جام شراب ( محل ) خود شراب ( حال ) را ذکر کرده. دست هم قرینه آشکار است.

         اگر در سخن با دانشجوی رشته ی پزشکی ، او را پزشک بخوانیم ، مجازی در سخن گرفته ایم و او را پزشک

    خوانده ایم ، از آن روی که روزگاری پزشک خواهد شد .قرینه در چنین مجازی «درونی» است و از حال آن

    دانشجو بر می آید.

         همان طور کــه گفته شد معنای هنری در واژه بـا معنای واقعی آن مــی باید پیوستگی داشته باشد. این

    پیوستگی را پیوند (علاقه) می نامیم .در این مقاله سعی شده است تـا مجاز به علاقه کلّیه, سببیّه وآلیّه مورد

    بررسی قرارگیرد.

       علاقه ی کلّیّت :ذکر یک چیز کلّیو اراده جزیی ازآن .(به قولی)کلّی در سخن بیاورند و از آن جزیی را بخواهند.

    گوئی مگر کسی به نشان زآب زعفران   انگشت زرد کرده به کافورنهاد (مراد از «انگشت» «سرانگشت» است.)

    آب صافی شده است خون دلم         خون تیره شده است آب سرم (مسعود سعد سلمان)

    که مراد از «آب سر» ، «آب چشم» است.

    گویی مگر کسی به نشان زآب زعفران        انگشت زرد کرده به کافور برنهاد ( کسایی مروزی )

    انگشت منظور سرانگشت

    جمله یاران تو سنگند و تویی مرجان چرا         آسمان با جملگان جسم است و با تو جان چرا ؟ مراد از آسمان خورشید است

    هزار نکته ی باریک تر زمو اینجاست            نه هرکه سر بتراشد قلندری داند     سر : موی سر و ابرو و ...

    همی زاد این دختر بر سفید          پسر همچو فرتوت پنبه سران             بکار بردن سر کهمجاز کل است و مورد نظر نیست و اراده جزء که موی سر است و مورد نظر ماست.

       علاقه ی جزیّیّت :ذکر یک چیز جزییو اراده کلآن .(به قولی)جزیی در سخن بیاورند و از آن کل را بخواهند.

    ذکر کلمه فاتحه و اراده سوره حمد

    رستم ز این بیت و غزل ای شه و سلطان ازل                 مفتعلن مفتعلن فاعلن کشت مرا

    الف ذکر بیت و غزل و اراده کلّ شعر    ب: مفتعلن مفتعلن...ذکر یک رکن شعر و اراده تمام شعر

    5-مجاز علّیّت:ذکر علّت (سبب)و اراده معلول (مسبب) .یعنی یعنی به کار بردن کننده یا علت بجای کنش یا معلوم به جای یکدیگر

    خسروی کارگدایی کی بود            این به بازوی چو مایی کی بود (منطق الطیر)

    "بازو" علّت نیرو است و نیرو معلول است. را در معنی "قدرت" به کار برده است.

    ای ز خود گشته سیر جوع این است                وی دو تا از ندم رکوع این است          ( سنایی )

    سیریسبب بیزاری

    سر انجام از آن کار سیر آید او                          اگر چه ز بد سیر دیر آید او

    نخست آفرین کرد بر کردگار                 نمود آن گهی گردش روزگار

    گردش روزگار سبب دگرگونی ها و رویدادهای زمانه

    می گوییم: دست روزگار   یعنی نیروی روزگار

    6- مجاز معلولیّت : ذکر معلول (مُسَبِّب) و اراده ی علّت (سبّب)

    آب را ببند ؛ یعنی شیر آب را ببند.                           با چوهر بنویس: یعنی با خودنویس

    بهار همه جا سبز کرد: که در اغتقاد موحد مراد خدای بهار آفرین است.

    سرد و گرم زمانه ناخورده           نرسی بر در سراپرده

    که مقصود از سرد و گرم زمانه ماند زمستان و تابستان می باشد که باعثتغییر و تحوّل زمانه است و سبب پدید آمدن «سرد و گرم» است

    7- علاقه ی آلیّه : ذکر عضوی از بدن و اراده کُنش آن یا از یاد کردن وسیله و ابزار حاصل و نتیجه ی کار آن را

    اراده کردن.

    مثلا می گویند فلانی «چشم تیزی» دارد ؛ یعنی «نگاه دقیقی» دارد.

    شاید پس کار خویشتن بنشستن            لیکن نتوان دهان مردم بستن(سعدی)

    «دهان» در معنی «زبان» به کار رفته است.

    گر دم زنم از سینه ی سوزان شنوی         ور دم نزنم زبان لالان دانی( ابوسعید ابوالخیر )

    زبان وسیله ی سخن گفتن است

    شاید پس کار خویشتن بنشستن               لیکن نتوان دهان مردم بستن( سعدی )

    دهان وسیله ی سخن گفتن است

    تلخ از شیرین لبان خوش می شود           خار از گلزار دلکش می شود ( مولوی )

    شیرین لبان : شیرین گفتار

    رسد دست تو از مشرق به مغرب             زاقصای مداین تا به مدین( منوچهری )

    دست : چیرگی یا بخشش

    بلبل به زبان پهلوی بر گل زرد                   فریاد برآورد که « می باید خورد » ( خیام )

    زبان : سخن

    8- مجاز عامّیّت :ذکر عام و اراده خاص : پیامبرفرمودند که مرادپیامبر اسلام است

    عراقی ها ( کل)حمله کردند. یعنی ارتش عراق (جزء)

    9- مجاز خاصیّیّت: یا ذکر خاص و اراده عام:

              ای خواجه ارسلان و آغوش           فرمانده خود مکن فراموش

    ارسلان و آغوش دو اسم خاص ترکی هستند که بر غلامان می نهند و در اینجا مراد مطلق غلام است.(گلستان)

    کدخدای زمانه چاکر او            خواجه ی روزگار قنبر او

    که مراد ازط قنبر اسم خاص (بنده حضرت علی ع) بود.

    تذکّر مهم : تفاوت عام و خاص و کل و جزء: در عموم و خصوصمعمولاً موضوع انسان است و در کلّ و جزء غیر انسان

    10- علاقه ماکان

    الف: اسم و حال و صفت سابق کسی یا چیزی را بگوییم و ووضع کنونی او را اراده کنیم:

    مثلاً به انسان خاک یا مشتی گل بگوییم یه به شرابآب انگور بگوییم

    آفرین جان آفرین پاک را            آن که جان بخشید و ایمان خاک را

    11- علاقه مایکون: اسم و حال و صفت یا چیزی را بگوییم و حال و وضع کنونی او را اراده کنیم. مثلاً به دانشجویی که در آینده دکتر میشود ، پیشاپیش دکتر می گوییم .به ستوان سروان و به سرهنگ سرتیپ.

    یا به آب انگ ور که در آینده شراب می شود ، شراب می گوییم.

    فریبش داد(شیرین) تا باشد شکیبش           نهاد آن کشتنی دل بر فریبش

    12- علاقه جنس: جنس چیزی را بگویند و خودآن چیز را اراده کنند.

    بدان آهن که او سنگ آزمون کرد                تواند بیستون را بی ستون کرد

    منظور از آهن تیشه فرهاد است

    13- علاقه صفت و موصوف و مضاف و مضاف الیه:

    الف: موصوف حذف و صفت جانشین آن می شود. مصطفی (صفت) بجای محمد مصطفی      دانشمند (صفت) بجای مرد دانشمند

    ب: مضاف الیه بجای مضاف و مضاف الیه:

    ناصحم گفت که جز غمچه هنر دارد عشق             گفتم ای خواجه عاقل هنری بهتر از این

    14- علاقه مجاورت:

    واژه ای به سبب مجاورت و نزدیکی به جای واژه دیگری بکار برده شود.

    چو زاغ شب به جابلسا رسید از حد جابلقا     برآمد صبح رخشنده چو ازیاقوت عنقایی                ناصرخسرو

    بکار بردن صبح بجای خورشید به سبب مجارورت

    15- علاقه قومی و خویشی

    مثلاً بکاربردن منصور حلاج بجای حسین حلاج

    گر چو بوذر آرزوی تاج داری روز محشر            دار چون منصور حلاج انتظار تاج دار          سنایی

    ذکر سبکتگین بجای محمود غزنوی

    ای که نصیحتم کنی کز پی اودگر مرو         در نظر سبکتکین عیب ایاز می کنی     سعدی

    16- علاقه تضاد: هیچ مناسبتی بین مشبه و مشبه به در این تشبیه نیست و گاهی تشبیه جهت مسخره کردن است:

    قرآن می فرماید: فبشّرهُم بعَذابٍ اَلیم   بکار بردن بشارت جهت عذاب بجای تهدید استعاره تهکّمیّه یا عنادیّه یا علاقه تضاد است

    ناصحم گفت که جز غمچه هنر دارد عشق  

              گفتم ای خواجه عاقل هنری بهتر از این

         بکار بردن عاقل بجای دیوانه



    ************************************************************


    در درس سیزدهم  کتاب آرایه های ادبی، قرینه های مجاز به دو قسم لفظی و معنوی تقسیم شده اما توضیح بیشتری در این باب داده نشده است. از این رو در این باره اشاره ای مختصر می گردد تا برخی از مباحث مبهم در این زمینه روشن شود.ابتدا باید دانست که قرینه چیست؟ قرینه یعنی نشانه یا علامتی که دلالت بر معنی مجازی واژه دارد. به عبارت دیگر، قرینه سرنخ یا علامتی است که شاعران به دست می دهند تا مقصود آنان فهمیده شود.(1)

    دکتر جلیل تجلیل در تعریف مجاز می گوید: «مجاز مصدر میمی است به معنی گذشتن و عبور کردن و یا زمان و مکان آن است و در اصطلاح فن بیان کاربرد لفظ در غیر معنی نخستین خود است با غیر علاقه ی مشابهت و با قرینه ای که مانع از اراده ی معنی حقیقی شود.»(2) به عبارت دیگر می توان گفت قرینه چیزی است چسبیده به کلام که نشان می دهد مقصود گوینده معنی حقیقی کلام نیست بلکه منظور معنی مجازی آن است. حال باید دید که آیا قرینه را می توان بر دو گونه دانست یا خیر. برخی معتقدند که قرینه های مجاز دو گونه اند:

    1- قرینه ی بیرونی یا لفظی یا مقالی: یعنی واژه یا کلماتی که پیش یا پس از واژه در جمله می آیند که نشان دهنده ی معنی مجازی کلمه می باشند به عبارت دیگر «نشانه ها یا واژه یا واژگانی که آشکارا در سخن آورده شده باشد».(3) مانند:              برآشفت ایران و برخاست گرد             همی  هر کسی کرد  ساز  نبرد (فردوسی)                                                      

    در این بیت کلمه ی «ایران» در معنی مجازی آن به معنی ایرانیان است و قرینه ی آن «برآشفتن» است زیرا سرزمین ایران برآشفته نمی شود بلکه مردم ایران برآشفته می شوند. ( قرینه ی لفظی)

    درخت اگر علم پرنیان گشاد رواست               که خاک باز کشیده است مفرش دیبا (عنصری)

    در این بیت نیز «علم پرنیان» در معنی مجازی آن یعنی «گل و شکوفه» به کار رفته و درخت قرینه ی آن است و نیز لفظ خاک نشان می دهد که «مفرش دیبا» در معنی مجازی یعنی «چمن و سبزه» به کار رفته است. (قرینه ی لفظی)

    و یا در تعریف یک سرباز شجاع می گوییم: «شیر شمشیرزن» که شمشیرزن یا تیرانداز قرینه ای است بر این که منظور از کلمه ی شیر، مرد شجاع و دلیر است نه حیوان درنده ی وحشی. (قرینه ی لفظی)

    چو پر بگسترد عقاب  آهنین                شکار اوست شهر و روستای او (بهار)                                                        

    «آهنین» قرینه ی بیرونی است که نشان می دهد عقاب در معنی مجازی یعنی هواپیما به کار رفته است. (قرینه ی لفظی)

    2- قرینه ی معنوی یا حالی یا درونی: نشانه یا واژه یا واژگانی نیست که آشکارا در سخن آورده شده باشد اما از هنجار سخن درمی یابیم که واژه در معنی مجازی به کار رفته است. به عبارت دیگر حالت و وضع و چگونگی گفتار گوینده خود دلالت بر این مقصود مجازی می کند. مثلا در میدان کشتی، یک کشتی گیر چالاک و شجاع را می بینیم و می گوییم: «عجب شیری است» که در این سخن  وضع و حالت دلالت بر این مقصود و منظور است که «شیر» به معنی حیوان درنده نیست بلکه معنی مجازی آن یعنی همان کشتی گیر چالاک است. (قرینه ی معنوی)

    یا اگر به دانشجوی رشته پزشکی، پزشک بگوییم، قرینه ای ظاهری در جمله وجود ندارد اما از سخن و معنی درونی آن پی به معنی مجازی آن می بریم. ( قرینه ی معنوی )

     یا در مسابقه به دوست خود می گوییم: «چه شیری» و منظور یکی از پهلوانان است. (قرینه ی معنوی)

    در زیر به چند مورد از قرینه های لفظی و معنوی تمرین های صفحات 98- 97 و 103-

    102کتاب آرایه های ادبی اشاره می شود:

    اگر  به زلف  دراز  تو  دست  ما   نرسد               گناه بخت پریشان ودست کوته ماست ( حافظ )

    در مصراع اول دست مجاز می شود به قرینه ی «کوتاه بودن دست ما و درازی زلف یار» ( قرینه ی لفظی ). اما در مصراع دوم دست مجاز است به قرینه ی معنوی «توانایی اندک ما».

    ما را سری است با تو که گر خلق روزگار                دشمن شوند و سر برود هم بر آن سریم  ( سعدی )

    در مصراع دوم «سریم» مجاز از قصد و پیمان و عقیده است. (قرینه ی معنوی)

    آفرین جان آفرین پاک را               آن که جان بخشید و ایمان خاک را (عطار)

    خاک مجازا یعنی انسان به قرینه ی لفظی «جان بخشیدن و ایمان دادن به انسان».

    چو آشامیدم این پیمانه را پاک                 درافتادم ز مستی بر سر خاک (گلشن راز)

    پیمانه مجازا یعنی شرابی که در پیاله است به قرینه ی لفظی «آشامیدم» زیرا شراب را می آشامند نه پیمانه را.

    از تو به که نالم که دگر داور نیست               وز دست تو هیچ دست بالاتر نیست (سعدی)

    دست در مصراع دوم در معنی مجازی آن قدرت می باشد به قرینه ی معنوی.

    زبان  خامه  ندارد سر  بیان   فراق                   وگرنه شرح دهم با تو داستان فراق (حافظ)

    سر در معنی مجازی آن یعنی اندیشه و قصد (قرینه ی معنوی).

    دهخدا قلم خوبی داشت.

    قلم در معنی مجازی یعنی توانایی و مهارت در نویسندگی (قرینه ی معنوی).

    گر نبندی زین سخن تو حلق را               آتشی آید  بسوزد  خلق  را (مولوی)

    حلق در معنای سخن آمده است به قرینه ی لفظی «نبندی».

    ماه دشت لاله ها را روشن کرده بود.

    ماه در معنی مجازی یعنی نور ماه به قرینه ی لفظی «روشن کردن».

    سپید شد چو درخت شکوفه دار سرم              وزین درخت همین میوه غم است برم (جامی)

    «سر» در مصراع اول مجاز از موی سر به  قرینه ی لفظی «سپید شدن» یعنی موی سر سپید می شود نه تمام سر انسان. 

    جهان خوردم و کارها راندم. (ابوالفضل بیهقی)

    جهان مجازا به معنی نعمت های جهان به قرینه ی لفظی «خوردن».

    به  یاد  روی  شیرین  بیت  می گفت           چو آتش تیشه می زد، کوه می سفت (نظامی)

    بیت در مصراع اول مجاز از شعر است به قرینه ی لفظی «گفتن به معنی سرودن».

    دیدی که خون ناحق پروانه شمع را              چندان امان نداد که شب را به سر برد (حکیم شفایی)

    خون مجازا به معنی مردن است به قرینه ی لفظی «به ناحق مردن».

    اگر  رفت  و  آثار  خیرش  نماند               نشاید پس ازمرگش الحمد خواند ( سعدی )

    الحمد مجازا به معنی سوره ی  حمد  به  قرینه ی  لفظی «سوره ی حمد را خواندن».

    پانوشت ها:

    1- بیان، دکتر سیروس شمیسا، تهران، انتشارات فردوس، چاپ اول، 1376، ص 44 .

    2- معانی و بیان، دکتر جلیل تجلیل، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول، 1362، ص 78-77.

    3- زیباشناسی سخن پارسی، بیان، میرجلال الدین کزازی، نشر مرکز، 1368، ص 141.

    منبع مطلب : farsi89.blogfa.com

    مدیر محترم سایت farsi89.blogfa.com لطفا اعلامیه بالای سایت را مطالعه کنید.

    جواب کاربران در نظرات پایین سایت

    مهدی : نمیدونم, کاش دوستان در نظرات جواب رو بفرستن.

    میخواهید جواب یا ادامه مطلب را ببینید ؟
    مهدی 10 ماه قبل
    0

    نمیدونم, کاش دوستان در نظرات جواب رو بفرستن.

    برای ارسال نظر کلیک کنید